Opłaty za wysiew nasion z własnego zbioru

Co oznacza pojęcie "odstępstwo rolne" i w jaki sposób legalnie można wysiewać nasiona z własnego zbioru.

Rolnicy coraz częściej zwracają się do pracowników PODR z pytaniami na temat formularzy zgłoszeniowych, które otrzymują od Agencji Nasiennej, czy muszą je wypełniać i odsyłać, czy jest to zgłoszenie dobrowolne czy też obowiązek.

Obecnie jedynie hodowcom lub podmiotom, które posiadają umowy licencyjne z hodowcą przysługuje wyłączne prawo do wyhodowanej odmiany. Dlatego mogą korzystać z wyłącznego prawa do odmiany a obejmuje to: wytwarzanie lub rozmnażanie, przygotowanie do rozmnażania (w tym np. czyszczenie lub zaprawianie), oferowanie do sprzedaży, sprzedaż lub inne formy zbywania, eksport i import oraz przechowywanie.

Rolnik, zgodnie z prawem, powinien wysiewać jedynie kupowany kwalifikowany materiał siewny, w którego cenie zawarta jest już opłata za wykorzystanie nasion. Nasiona uzyskane z uprawy określonej odmiany może wykorzystać dowolnie ale przeznaczeniem nie może być siew. Oznacza to, że nasiona (z takiego zbioru) można przeznaczyć na paszę w swoim gospodarstwie, sprzedać do mieszalni pasz lub do młyna lub sprzedać poprzez skup interwencyjny. Zakaz przeznaczenia do siewu dotyczy nie tylko wysiewu we własnym gospodarstwie. Nie można sprzedać zbioru na wysiew komu innemu ani podarować, przekazać czy wymienić na inne nasiona.

Opłata dla hodowców

Opisane zasady określa ustawa o ochronie roślin uprawnych z dnia 26 czerwca 2003 roku wskazując, że to jedynie hodowca lub podmiot przez niego upoważniony ma prawo do korzystania z wyhodowanej odmiany. Ustawa ta określa także wyjątek zezwalający rolnikom na wykorzystanie nasion do siewu na użytkowanych gruntach, ale po uiszczeniu opłaty na rzecz hodowcy. Wyjątek ten nazwano "odstępstwo rolne" (inna, mniej popularna nazwa to "samozaopatrzenie siewne"). Przepisy obowiązują od dnia wejścia Polski do Unii Europejskiej, czyli od 1 maja 2004 r.

Zgodnie z odstępstwem rolnym można wysiewać nasiona uzyskane z własnego zbioru bez dodatkowej pisemnej zgody ze strony hodowcy, ale należy uiścić opłatę dla właściciela odmiany w terminie 30 dni od wysiania nasion. Także każdy rolnik wysiewając zebrane przez siebie nasiona powinien sprawdzić, czy odmiana, którą ma jest chroniona, a jeśli tak - uiścić opłatę.

Obowiązek dotyczy wszystkich rolników użytkujących gospodarstwa rolne o powierzchni użytków rolnych większej niż 10 ha - przy uprawie odmian chronionych na obszarze Polski i powierzchni powyżej 30 ha - przy odmianach chronionych w całej Unii Europejskiej, ponieważ wszyscy "drobni" rolnicy są zwolnieni z obowiązku płacenia. Przy odmianach chronionych prawem polskim przyjęto, że drobny rolnik to użytkownik do 10 ha gruntów rolnych, a w przypadku odmian chronionych w Unii Europejskiej - drobny rolnik użytkuje do 30 ha.

Do wymienionych powierzchni zalicza się wszystkie grunty, na których możliwe jest prowadzenie działalności wytwórczej - zarówno roślinnej jak i zwierzęcej, czyli grunty orne, nieużytki, łąki i pastwiska, łąki, sady, stawy, jak i budynki, w których możliwa jest produkcja zwierzęca - np. powierzchnia pod chlewnią. Posiadaczem gruntów jest właściciel lub osoba, która użytkuje cudze grunty na podstawie umowy dzierżawy - pisemnej lub ustnej, ale też osoba, która włada cudzymi gruntami bez zezwolenia.

Odstępstwo rolne ma zastosowanie do odmian pszenicy zwyczajnej, żyta, jęczmienia, pszenżyta, owsa, kukurydzy, rzepaku ozimego oraz ziemniaka. Nie dotyczy natomiast odmian mieszańcowych i odmian syntetycznych, czyli powstałych ze swobodnego krzyżowania się linii gatunków obcopylnych, takie nasiona rolnicy muszą kupować w stopniu kwalifikatu. Odstępstwo rolne nie dotyczy odmian chronionych innych gatunków niż wymienione. Oznacza to, że wysiewanie nasion z własnej produkcji takich gatunków jest niedozwolone.

Prawnie chronione są nie wszystkie odmiany, a rolnik może sprawdzić, czy za odmianę, którą uprawia powinien zapłacić, czy też nie. Wykazy odmian chronionych znajdują się w opracowaniach Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych oraz Wspólnotowego Urzędu Ochrony Odmian Roślin. Informację taką można też uzyskać od Agencji Nasiennej.

Agencja Nasienna

W celu ograniczenia bezprawnego wykorzystania nasion utworzona została w 2003 roku organizacja hodowców - Agencja Nasienna Sp. z. o.o., która reprezentuje obecnie 13 firm nasiennych. Główne zadania Agencji to kontrola licencjonowanej produkcji materiału siewnego, przeciwdziałanie nielegalnemu obrotowi materiałem siewnym oraz zbieranie informacji o wykorzystaniu materiału ze zbioru i kontrolowanie korzystania z odstępstwa rolnego.

Agencja nasienna reprezentuje następujące firmy nasienne i hodowców: DANKO Hodowla Roślin Sp. z o.o. w Choryni, DSV Polska Sp. z o.o. w Wągrowcu, Hodowla Roślin Rolniczych - Nasiona Kobierzyc Sp. z o.o. w Kobierzycach, "Hodowla Roślin Smolice Spółka z o.o. - Grupa IHAR" w Smolicach, Hodowla Roślin Strzelce Spółka z o.o. - Grupa IHAR w Strzelcach, Hodowla Roślin Szelejewo Sp. z o.o. w Szelejewie Drugim, KWS Polska Sp. z o.o. w Poznaniu; Lochow - Petkus Polska Sp. z o.o. w Kondratowiczach, Małopolska Hodowla Roślin - HBP Sp. z o.o. w Krakowie, Poznańska Hodowla Roślin Sp. z o.o. w Tulcach, RAGT Semences Polska Sp. z o.o. w Łysomicach, Saaten-Union Polska Sp. z o.o. w Wągrowcu, SW Seed Sp. z o.o. we Wrocławiu.

Każdy rolnik może zwrócić się do Agencji i otrzymać informację czy dana odmiana jest chroniona czy też nie, czyją jest własnością, czy jest obowiązek opłaty za korzystanie z odmiany, jak też jaka jest wysokość opłaty za wykorzystanie nasion. Agencja posiada wykazy odmian chronionych i wysokości opłat, które powinni płacić rolnicy. Wysokość opłaty jest ustawowo określona dla każdej odmiany i wynosi 50% opłaty licencyjnej - to jest od kilku do kilkunastu groszy liczonych za kilogram materiału ze zbioru wykorzystanego do siewu - przy zbożach i nawet do 5 zł/kg nasion przy rzepaku.

Firmy nasienne mają prawo do informacji, dlatego Agencja Nasienna w ich imieniu wysyła do rolników materiały zawierające druki do wypełnienia o wykorzystaniu nasion w ramach odstępstwa rolnego. Materiały te zawierają informacje potrzebne do wypełnienia - instrukcje wypełniania formularzy, szczegółowe wykazy odmian i stawki opłat. Hodowca ma prawo do informacji, dlatego rolnik jest zobowiązany do wypełnienia wniosku, nawet jeśli nie wykorzystał do siewu nasion ze zbioru. Udzielenie informacji jest obowiązkiem, a ustawa za nie udzielenie informacji przewiduje sankcję karną. W przesyłanych materiałach zamieszczone są formularze agnas-1 i agnas-2, które wypełnia się w zależności od tego czy ma się odmianę chronioną w Polsce, czy w Unii Europejskiej.
Nie otrzymanie w danym roku wniosku od Agencji Nasiennej nie zwalnia rolnika z opłaty za korzystanie z odmian chronionych. Niezbędne informacje można też znaleźć na stronie internetowej Agencji - www.agnas.pl, gdzie znajdują się też formularze do wypełnienia.

Opłata z tytułu korzystania z odstępstwa rolnego, jak podaje Agencja Nasienna, są obecnie jednym z głównych źródeł finansowania dalszych prac hodowlanych firm nasiennych.

Piotr Chilimoniuk
Joanna Smarżewska

Opracowano na podstawie:
1. "Wykorzystanie materiału ze zbioru odmian chronionych wyłącznym prawem jako materiału siewnego w 2007 roku" - Agencja nasienna; http://www.agencjanasienna.pl/agnas_odstepstwo_rolne.htm
2. Ustawa z 26 czerwca 2003 r. o ochronie prawnej odmian roślin, Dz.U. 2003, nr 137, poz. 1300

15.01.2009